Nieuwe PISA-cijfers: 39 procent leest onder het basisniveau

Wat de nieuwe meting in Nederland laat zien

Op 8 september 2026 kwamen de cijfers naar buiten van PISA, de meting die in 2025 is afgenomen. NOS schrijft dat bijna 40 procent van de Nederlandse 15-jarigen niet goed genoeg leest om mee te komen op school. Stichting Lezen en Schrijven zet er het precieze aandeel bij: 39 procent haalt het basisleesniveau niet. In 2022 was dat 33 procent. In 2018 was ongeveer een op de vier onvoldoende leesvaardig.

Niveau 2 is in dit onderzoek het minimale niveau om mee te doen in de samenleving. Wie daaronder zit, loopt het risico de middelbare school laaggeletterd te verlaten. Het eerdere stuk over de PISA-cijfers van 2022 blijft dus het beeld van die meting. Dit artikel gaat over de nieuwe ronde, niet over die oude tabel.

Van de economisch en maatschappelijk vergelijkbare EU-landen scoort volgens NOS alleen Griekenland slechter op leesvaardigheid. Het Nationaal Kennisinstituut Onderwijs tekent daarbij aan dat Nederlandse PISA-scores lastig te vergelijken zijn met die van andere landen, onder meer door verschillen in de onderwijssystemen. Een ranglijst is dus geen schoolrapport van één klas.

Welke opleiding een 15-jarige volgt, telt mee. Leerlingen op het vwo scoren hoger op lezen dan leeftijdsgenoten op het vmbo. Ook het diploma van de ouder hangt samen met de score: als een ouder hbo of universiteit heeft gedaan, heeft het kind vaak een hogere leesvaardigheid. Jongens scoren in Nederland, net als in andere Europese landen, lager op lezen dan meisjes.

Op wiskunde en natuurwetenschappen is de gemiddelde score gelijk gebleven. Nederlandse leerlingen beleven volgens het onderzoek wel minder plezier aan natuurwetenschappen dan leerlingen in de andere Europese landen.

Hoe Vlaanderen in hetzelfde rapport staat

Vlaanderen deed mee met bijna 4.000 leerlingen van 15 jaar. VRT NWS geeft de aandelen die het basisniveau niet halen: 29,4 procent voor lezen, 25,6 procent voor wiskunde en 22,6 procent voor wetenschappen. Op alle drie blijft Vlaanderen boven het Europese gemiddelde, maar de scores dalen al jaren, en de groep uitblinkers wordt kleiner.

In 2003 kon volgens die berichtgeving nog een op de drie Vlaamse scholieren een wiskundetopper heten. Nu is dat een op de negen. Voor wetenschappen zit 8,2 procent in de kopgroep, voor lezen 5,6 procent. Geen enkel Europees land ziet de resultaten stijgen, op de wetenschapscijfers van Engeland en Slowakije na. Voor de scherpe daling vanaf 2018 wijst de OESO onder meer naar de coronacrisis.

De kloof binnen Vlaanderen is groot. Driekwart van de leerlingen in het beroepsonderwijs haalt het essentiële basisniveau voor lezen niet. Vlaams minister van Onderwijs Zuhal Demir noemt dat beschamend, niet alleen voor de kenniseconomie, maar ook omdat gebrek aan basisvaardigheden persoonlijk geluk en gezondheid raakt. Van leerlingen met een kwetsbare sociaal-economische achtergrond behoort een op de drie tot de laagpresteerders. Bij een hoge sociaal-economische status is dat een op de tien.

Leerlingen met een migratieachtergrond of een andere thuistaal scoren gemiddeld minder goed. Dat effect wordt kleiner als je rekening houdt met de sociaal-economische achtergrond. Over wat ouders dit schooljaar op school horen over thuistaal, staat een apart stuk: thuistaal op school.

Een lichtpunt in het Vlaamse bericht: bij het oplossen van problemen in een digitale wereld staat Vlaanderen internationaal op een gedeelde elfde plaats. Als Europees land gaat alleen Estland daar voor.

Wat ouders hier wel en niet uit kunnen halen

Deze cijfers zeggen iets over een groep 15-jarigen, niet over het leesniveau van jouw kind van vanavond. Een kind in groep 3 of het eerste leerjaar zit nog jaren van deze toets af. Wat ouders wél kunnen meenemen: de lijn daalt al een paar metingen, en het aandeel dat het basisniveau niet haalt is opnieuw groter geworden.

Staatssecretaris Judith Tielen wil bij het volgende PISA-onderzoek betere leesresultaten. Ze zegt dat de daling in bijna alle landen speelt, en dat dit niet vandaag of morgen is opgelost. Goed lezen is volgens haar nodig bij alle vakken, en later op het werk: een bijsluiter begrijpen, een sollicitatiebrief schrijven, echt nieuws van nepnieuws onderscheiden. Vanaf dit schooljaar werken scholen met nieuwe kerndoelen voor Nederlands en rekenen. Die zijn volgens haar concreter en ambitieuzer dan de oude uit 2006. Dit najaar komt ze met een actieplan, met extra aandacht voor basisvaardigheden en in het bijzonder voor taal. Wat die nieuwe kerndoelen voor ouders nu al betekenen, staat in het stuk over nieuwe kerndoelen taal en rekenen.

De Leescoalitie noemt de cijfers zorgwekkend en wil dat de overheid niet alleen in onderwijs en bibliotheken investeert, maar ook in een leescultuur buiten school. Dat is een wens van die organisaties, geen besluit dat al is vastgelegd.

Loopt een tekst op school steeds vast, dan is de mentor of de leerkracht de eerste die het dossier kent. Geen diagnose vanaf de keukentafel. Wel een concrete vraag: welke teksten lopen vast, en wie houdt dat bij. Voorlezen, praten over een boek en samen naar de bibliotheek blijven gewone dingen die ouders kunnen doen. Die lossen een landelijk cijfer niet op. Ze horen wel bij wat een kind jaren vóór de vijftien al oefent.