Leesvaardigheid van Nederlandse 15-jarigen: wat de PISA-cijfers zeggen

Wat PISA bij 15-jarigen precies meet

Op 5 december 2023 publiceerde Stichting Lezen de Nederlandse leescijfers uit PISA 2022. PISA is het onderzoek van de OESO. Het meet sinds 2000, elke drie jaar, wat 15-jarigen kunnen met wiskunde, leesvaardigheid en natuurwetenschappen. Geen rapportcijfer van de eigen school, en geen toets die alleen woordjes nagaat. Het gaat om de vraag of een jongere een tekst aankan die je buiten de les ook tegenkomt.

De leesvaardigheid is in die meting opnieuw gedaald, en harder dan tussen 2015 en 2018. PISA-Nederland zet de score naast veertien EU-landen die al langer meedoen: België, Denemarken, Duitsland, Finland, Frankrijk, Griekenland, Ierland, Italië, Nederland, Oostenrijk, Portugal, Spanje, het Verenigd Koninkrijk en Zweden. Die groep heet EU14. De Nederlandse score ligt onder het gemiddelde van die landen.

OCW in cijfers noemt niveau 2 het fundamentele niveau om mee te doen in de maatschappij. In 2022 haalt 33 procent van de Nederlandse 15-jarigen dat niveau niet. Stichting Lezen schrijft hetzelfde in gewone taal: een derde loopt het risico de school onvoldoende leesvaardig te verlaten.

Hoe Nederland scoort naast Europa

Het gemiddelde voor lezen is 459 punten. In de tabel van OCW in cijfers staat het OESO-gemiddelde op 476 en het EU14-gemiddelde op 480. In 2018 was de Nederlandse score 485. In 2015 was die 503. De daling is significant ten opzichte van 2018, en Nederland zit voor het eerst onder het OESO-gemiddelde. Van de EU14-landen die vanaf 2006 aan PISA meedoen, heeft volgens Stichting Lezen alleen Griekenland een lagere leesscore.

Meisjes en jongens zijn allebei achteruitgegaan. Meisjes scoren nog wel hoger dan jongens. Dat verschil in richting staat bij PISA-Nederland; een exact puntenverschil tussen de seksen staat daar niet bij, dus dat laat ik weg.

Het beeld van 2003 is anders, en niet het verhaal dat Nederland toen het beste van Europa las. In dezelfde OCW-tabel staat Nederland in 2003 op 513. Dat ligt boven de EU14 (498) en de OESO (496). Finland staat op 543, Zweden op 514. Hoog, dus, en boven het gemiddelde. Niet de hoogste Europese score in die vergelijking. Wie nu “heel slecht” zegt, heeft de richting van 2022 mee: lager dan het Europese vergelijkingsgroepje, en een derde onder niveau 2. De zin “in 2003 waren we de beste” hoort bij lezen niet bij deze cijfers.

Wiskunde daalde in 2022 ook, maar bleef met 493 punten boven het OESO-gemiddelde van 485. De leeslijn is de scherpere. Op opvoeding en ontwikkeling staat meer over wat scholen de komende jaren doen met taal. Het stuk over taalniveau in het Nederlandse en Belgische onderwijs gaat over die schoolkant, niet over deze PISA-score.

Wat ouders thuis nog kunnen doen

PISA zegt niet welk boek jouw kind vanavond moet lezen. Wel is duidelijk dat de leesopvoeding thuis afneemt naarmate kinderen ouder worden. Stichting Lezen noemt als gezamenlijke leesactiviteiten: voorlezen, aanmoedigen om te lezen, praten over boeken, samen lezen, een boek cadeau doen en samen naar de bibliotheek. Middelbare scholieren krijgen daar minder van dan basisscholieren. Van de ouders met kinderen van dertien tot achttien jaar doet 23 procent geen enkele van die activiteiten meer. Op jongere leeftijd is dat aandeel nihil, schrijft de Leesmonitor.

Voor ouders van basisschoolkinderen noemt dezelfde pagina schermen als drempel: 38 procent noemt de aantrekkingskracht van schermen. Concurrentie van andere activiteiten en weinig leesinteresse bij het kind staan er ook bij. Dat is geen PISA-oorzaak in één zin, wel een patroon dat al vóór de vijftien begint. De Rijksoverheid noemt minder lezen en schrijven in de vrije tijd, naast meer digitalisering, als een van de oorzaken waarom basisvaardigheden achterblijven. Over schermen thuis staat een apart stuk over schermtijd. Over de start van het lezen, jaren eerder, gaat het artikel over kleuters en leren lezen. Wie letters tot een woord wil oefenen, kan in Letterland letters slepen om een woord te bouwen (Bouw het woord). Meer oefenen zit bij letters en taal.

Scholen kunnen gebruikmaken van het Masterplan basisvaardigheden en van leesconsulenten van de Bibliotheek op school. Dat lost het huiswerk van vanavond niet op. Als een tekst op school steeds vastloopt, is de mentor de eerste die het dossier kent. Geen diagnose vanaf de keukentafel, wel een concreet gesprek: welke teksten lopen vast, en wie op school houdt dat bij.