Brief van de gemeente over thuisonderwijs: dit verandert er

Wat de Hoge Raad precies heeft beslist

Veel gezinnen met thuisonderwijs krijgen of kregen deze weken een brief van de gemeente. De kern: een vrijstelling van de leerplicht op levensbeschouwelijke of religieuze gronden wordt niet meer vanzelf verlengd. Het AD schreef op 5 september 2026 over ongeveer 2500 kinderen voor wie schooljaar 2026–2027 als overgangsjaar geldt. Dat cijfer komt uit die berichtgeving; exacte aantallen verschillen per bron en per peiljaar.

Het gaat om artikel 5 onder b van de Leerplichtwet: vrijstelling wegens “overwegende bedenkingen” tegen de richting van het onderwijs (richtingsbezwaren). Dat is iets anders dan artikel 5 onder a, vrijstelling om lichamelijke of psychische redenen. Die laatste route blijft een aparte procedure. Dit stuk gaat over 5 onder b.

Op 21 april 2026 verduidelijkte de Hoge Raad het toetsingskader (ECLI:NL:HR:2026:658 en 659). Samengevat: bij openbaar onderwijs slaagt een beroep op vrijstelling alleen nog in uitzonderlijke gevallen. Ouders moeten aannemelijk maken dat alle openbare scholen binnen redelijke afstand, voor zover het onderwijs godsdienstig, levensbeschouwelijk of maatschappelijk van aard is, niet objectief, kritisch en pluriform is. In de praktijk is die lat hoog.

Op 11 juni 2026 publiceerden Ingrado en de VNG een handreiking voor gemeenten. Dat is een advieskader, geen nieuwe wet. Het ministerie van OCW en het Openbaar Ministerie waren betrokken. Het OM heeft aangekondigd strafrechtelijke handhaving op dit artikel weer op te pakken, nu er een duidelijker juridisch kader is.

Wat er in de brief van de gemeente staat

Ouders & Onderwijs vat voor ouders samen wat je in zo’n brief mag verwachten. De vrijstelling wordt niet automatisch verlengd. De gemeente wil in gesprek over deelname aan onderwijs op school. Er kan een overgangsperiode van maximaal een jaar worden afgesproken. Dat is geen “nog een jaar zoals vroeger”, maar een traject gericht op inschrijving, met een individueel plan van aanpak. Gemeenten werken daarbij samen met samenwerkingsverbanden passend onderwijs.

Voor nieuwe aanvragen in schooljaar 2026–2027 geldt een strengere lijn. Is er openbaar onderwijs op redelijke afstand van de woning, dan wordt een beroep op artikel 5 onder b naar verwachting niet toegekend. Als richtlijn noemt Ouders & Onderwijs maximaal 6 kilometer voor het basisonderwijs en 20 kilometer voor het voortgezet onderwijs. Dat zijn richtlijnen voor de uitvoering, geen wetstekst die je letterlijk in de Leerplichtwet terugvindt.

Niet elke gemeente doet precies hetzelfde, en de handreiking is niet bindend. Wel is de richting landelijk hetzelfde: onderwijsdeelname is het uitgangspunt, vrijstelling is uitzondering. Bestaande vrijstellingen verdwijnen niet met één klik, maar verlenging is niet meer vanzelfsprekend. Wie een brief negeert, riskeert later handhaving; wie meewerkt aan een plan, heeft volgens Ingrado meer ruimte voor een zorgvuldige overgang.

In de media klinken ook protesten: brieven van thuisscholieren, petities, en gezinnen die naar België kijken omdat thuisonderwijs daar anders is geregeld. Dat is nieuws, geen advies. Verhuizen of “onderwijsvlucht” is geen SlimmeKids-tip. Wel: check wat jouw gemeente schriftelijk zegt, en vraag onafhankelijk advies vóór je iets tekent of weigert.

Wat je als gezin nu wél kunt doen

Concreet als de brief binnen is. Lees of het om artikel 5 onder b gaat. Noteer deadlines en contactpersonen. Vraag schriftelijk om het plan van aanpak: welke schoolopties, welke begeleiding, welke termijn. Bewaar alle correspondentie. Twijfel je over je rechtspositie, bel Ouders & Onderwijs op 088-6050101 (ma–vr, zie hun site voor de vensters) of mail vraag@oudersenonderwijs.nl. Zij zijn er voor vragen over school, leerplicht en rechten van ouders.

Heb je géén vrijstelling op richtingsbezwaren, maar een kind dat door ziekte, stress of passend onderwijs thuis zit? Dan speelt een ander traject (vaak 5 onder a, of ziekteverzuim via school en leerplicht). Dit artikel dekt die route niet. Wel relevant dit schooljaar: wat er verandert in de lesstof, zoals de nieuwe kerndoelen Nederlands en rekenen in Nederland, of in Vlaanderen de minimumdoelen en klassenraad.

Kort: de Hoge Raad heeft de lat voor vrijstelling op richtingsbezwaren hoog gelegd. Gemeenten sturen brieven en werken met een overgangsjaar. Nieuwe aanvragen falen sneller als er openbaar onderwijs dichtbij is. Laat je niet leiden door paniekkoppen of anekdotes op social media; laat je leiden door de tekst van jouw brief en door advies van Ouders & Onderwijs of een jurist die onderwijsrecht kent.