Ganzen in V-vorm boven je huis: zo zit het met de wintergasten

Hoor je het ook? Een hoog, kakelend gegak boven je hoofd, en als je opkijkt trekt er een lange slinger ganzen over, soms zo laag dat je hun vleugels hoort. In het najaar gebeurt dat in Nederland en Vlaanderen bijna dagelijks. Het zijn de wintergasten uit het hoge noorden die aankomen. Tijd om samen met de kinderen eens goed te kijken: welke ganzen zijn dat, waar komen ze vandaan en waarom vliegen ze in die beroemde V?

Waar komen al die ganzen vandaan?

De meeste ganzen die we 's winters zien, broeden in Noord- en Oost-Europa en op de arctische toendra's tussen Spitsbergen en West-Siberië, schrijft Sovon Vogelonderzoek Nederland. Daar is de zomer kort. Zodra het kouder wordt en het voedsel schaarser, vliegen ze naar het zuidwesten, naar onze graslanden en polders, waar het gras ook in de winter groeit.

En het zijn er veel. Op het hoogtepunt van de winter verblijven er volgens Sovon ruim 2 miljoen ganzen tegelijk in Nederland. Opvallend: ganzen uit het noorden komen tegenwoordig later in het najaar aan dan vroeger.

Welke ganzen zie je?

De kolgans is de gans die je het vaakst zult zien. Je herkent hem aan de witte 'bles' rond de snavel, een roze snavel, oranje poten en zwarte dwarsstrepen op de buik. Jonge kolganzen hebben die strepen en de witte bles nog niet. Kolganzen broeden op de Noord-Siberische toendra's en trekken volgens Vogelbescherming van begin oktober tot in maart door Nederland. In de winters van 2016/17 tot 2020/21 ging het om 820.000 tot 990.000 vogels. Hun roep is hoog, jodelend en kakelend.

De brandgans is makkelijk te herkennen: een lichte, witachtige kop en een zwarte hals. Vogelbescherming omschrijft zijn geluid als hees en blaffend, bijna als het keffen van een hondje. Kolgans en brandgans vormen samen het grootste deel van alle ganzen die in Nederland overwinteren, aldus Sovon.

De grauwe gans is de stamvader van de boerderijgans, en zo klinkt hij ook: een echt boerengansgegak. Grauwe ganzen zie je het hele jaar, want ze broeden ook bij ons. Van de ruim 600.000 ganzen die in de zomer in Nederland blijven, is volgens Sovon ongeveer driekwart grauwe gans.

De kleine rietgans en de toendrarietgans zijn bruinige ganzen met donkere koppen. De kleine rietgans is een echte specialiteit van de Belgische kust: volgens Natuurpunt brengt tot wel 10 procent van de geschatte wereldpopulatie de winter door in de Belgische kustpolders. De toendrarietgans is de stilste van allemaal, met een lage roep die Vogelbescherming 'fagotachtig' noemt. De meeste komen in oktober en november.

Waarom vliegen ganzen in een V?

Elke vleugelslag zet de lucht in beweging. Achter de vleugelpunten van een vliegende vogel ontstaat een draaiende luchtstroom, met naast de vogel een stukje opwaartse lucht. Een vogel die schuin achter zijn voorganger vliegt, kan op die 'meewind' meeliften en zo energie sparen. Zet je al die vogels schuin achter elkaar, dan krijg je vanzelf een V.

Lang was dat vooral een theorie. In 2014 lieten Britse onderzoekers in het tijdschrift Nature zien dat het echt zo werkt. Ze gaven veertien heremietibissen (geen ganzen, maar ook trekvogels die in V-formatie vliegen) kleine meetkastjes mee. De vogels bleken precies op de gunstigste plekken te vliegen en hun vleugelslagen af te stemmen op die van de vogel voor hen. EOS Wetenschap legde het in het Nederlands uit: vogels schuin achter de kopvogel slaan in de maat mee, terwijl een vogel die recht achter een ander vliegt juist in tegenfase slaat, om de neerwaartse luchtstroom te ontwijken.

En de kopvogel? Die vangt de meeste wind. Als je goed kijkt, zie je ganzen soms van plaats wisselen, zodat de voorste even achterin kan uitrusten, zegt It Fryske Gea. Bij de heremietibissen zagen dezelfde onderzoekers later dat de vogels die tijd eerlijk verdelen: wie lang achterin meeliftte, nam ook langer de kop over (PNAS, 2015). Net als een peloton wielrenners dus.

Waarom gakken ze zo hard?

Ganzen maken in de lucht veel meer lawaai dan op de grond. Het gegak helpt de groep bij elkaar te blijven, en dat is handig als je met honderden tegelijk vliegt, in het donker of boven een wolkendek. Elke soort klinkt anders: grauwe ganzen gakken als boerenganzen, kolganzen kakelen, brandganzen keffen. Daardoor kun je ze ook herkennen als ze zo hoog vliegen dat je ze nauwelijks ziet. Vooral 's nachts en vroeg in de ochtend hoor je overvliegende groepen.

Waarom vliegen ze soms zo laag?

Laag overvliegende ganzen zijn vaak niet op lange reis, maar op weg naar hun slaapplek of hun eetplek. Ganzen slapen op het water, waar vossen niet bij kunnen komen, en grazen overdag op graslanden en akkers. Rond zonsopkomst en zonsondergang trekken er enorme groepen heen en weer. Hoog vliegende groepen zijn eerder op weg naar een plek verder weg.

Ook het weer speelt mee. Trekvogels zoeken de hoogte op waar de wind het gunstigst is. Bij tegenwind is dat vaak lager, blijkt uit onderzoek naar vlieghoogtes van trekvogels. Mist en laaghangende wolken vermijden vogels zoveel mogelijk, blijkt uit ander onderzoek. Ganzen die onder een laag wolkendek of mist door moeten, zie je daardoor soms opvallend laag.

Ganzen kijken met kinderen: zo doe je dat

Je hebt niet veel nodig. Een verrekijker is fijn, maar ook met het blote oog zie je veel. Het mooiste moment is de schemering: 's ochtends vertrekken de ganzen van hun slaapplek, 's avonds komen ze terug, en dan vliegen er soms duizenden tegelijk laag en luid gakkend over. Kleed je warm aan, want stilstaan in een polder in november is fris.

Laat je kinderen eerst luisteren: hoor je kakelen, keffen of boerengegak? Tel daarna hoeveel ganzen er in één V zitten, of kijk of je een gans van plaats ziet wisselen. Zitten ze in het weiland, zoek dan met de verrekijker naar de witte bles van de kolgans of de zwart-witte kop van de brandgans. Houd wel afstand. Ganzen die worden opgejaagd verliezen veel energie, en die hebben ze in de winter hard nodig, waarschuwt Vogelbescherming. Een herfstwandeling kun je trouwens prima combineren met onze gratis herfst-speurkaart.

Goede plekken in Nederland

Lauwersmeer. In en rond het Nationaal Park Lauwersmeer overwinteren duizenden ganzen. Overdag grazen ze op de akkers en graslanden in de omgeving, 's avonds vliegen ze naar het meer om op het water te slapen. Het Nationaal Park raadt de Ezumakeeg aan de westkant aan om rond de schemering die 'slaaptrek' te zien. Staatsbosbeheer heeft er verschillende uitkijkpunten en vogelkijkhutten.

Oostvaardersplassen. Rond het Nationaal Park Nieuw Land - Oostvaardersplassen tussen Almere en Lelystad staan vogelkijkhutten met namen als De Grauwe Gans en De Brandgans. Let op: in de wintermaanden zijn sommige delen en wandelroutes afgesloten, zo meldt Staatsbosbeheer. Kijk dus even voordat je gaat.

Woon je verder naar het zuiden? Volgens Vogelbescherming zie je kolganzen in de winter in groten getale in het rivierengebied, in Zeeland en in Friesland. Ook rond Nationaal Park De Biesbosch kun je een mooie natuurdag combineren met vogels kijken. Meer ideeën vind je bij onze uitjes met kinderen in Nederland.

Goede plekken in Vlaanderen

Uitkerkse Polder. Tussen Blankenberge en De Haan ligt dit 1.400 hectare grote weidelandschap. Van 15 november tot 15 februari is het er ganzenseizoen, met kleine rietganzen, kolganzen en brandganzen, schrijft Natuurpunt Brugs Ommeland. Samen met de eenden vormen ze soms groepen van meer dan honderdduizend watervogels. Natuurpunt houdt in het bezoekerscentrum van 1 december 2026 tot en met 3 januari 2027 een gratis mini-expo over de wintergasten.

IJzervallei en IJzerbroeken. In de IJzervallei pleisteren elke winter tienduizenden kolganzen, meldt Natuurpunt. Het gebied is een beschermd wetland van internationaal belang. Op de pagina Vriezeganzen spotten vind je wandelplannetjes voor nog meer ganzengebieden.

Ben je aan de kust? Combineer het dan met een bezoek aan het Zwin Natuur Park in Knokke-Heist, of zoek verder bij de uitjes met kinderen in West-Vlaanderen.

Weetjes om aan tafel te vertellen

Een kolgans is 64 tot 78 centimeter lang, maar met gespreide vleugels meet hij 130 tot 165 centimeter. Dat is ongeveer zo breed als een volwassene lang is. Ganzen met een gekleurde ring om hun poot of een halsband zijn door onderzoekers geringd. Zie je er een en kun je de code lezen? Dan kun je die melden via goosetrack.org, en ontdek je samen waar die gans al overal is geweest. En wist je dat er volgens Staatsbosbeheer bij het Lauwersmeer op één dag wel 30.000 brandganzen geteld zijn?

Wil je met je kinderen meer ontdekken over dieren? Lees dan ook ons artikel over dieren voeren: wat mag wel en wat niet, of over het slimste dier ter wereld.

Headerfoto: brandganzen bij de Ezumakeeg, Baykedevries, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0 nl. Foto in de tekst: kleine rietganzen in V-formatie, Apricaria, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.